Wat zijn PFAS en waarom zijn ze gevaarlijk?

Kort antwoord: PFAS (per- en polyfluoralkylstoffen) zijn duizenden door de mens gemaakte chemicaliën die vrijwel niet afbreken in het milieu en zich ophopen in het menselijk lichaam. Ze worden in verband gebracht met onder meer een verminderde werking van het immuunsysteem, verhoogd cholesterol en effecten op de lever. Volgens het RIVM krijgen Nederlanders via voedsel en drinkwater samen meer PFAS binnen dan de gezondheidskundige grenswaarde.

Wat zijn PFAS precies?

PFAS is een verzamelnaam voor duizenden verschillende stoffen die één ding gemeen hebben: een keten van koolstofatomen waaraan fluoratomen zijn gebonden. Die koolstof-fluorbinding is een van de sterkste chemische bindingen die er bestaan — en dat is precies waarom PFAS zo nuttig én zo problematisch zijn. Nuttig, omdat ze water, vet en vuil afstoten en tegen extreme hitte kunnen: daarom zaten of zitten ze in antiaanbakpannen, regenkleding, blusschuim, cosmetica, pizzadozen en honderden andere producten. Problematisch, omdat diezelfde onverwoestbaarheid betekent dat ze in het milieu vrijwel niet afbreken. Vandaar de bijnaam forever chemicals.

De bekendste PFAS zijn PFOA (jarenlang gebruikt bij de productie van teflon) en PFOS (o.a. in blusschuim en impregneermiddelen). Beide zijn inmiddels grotendeels verboden in Europa, maar door hun persistentie zitten ze nog overal: in bodem, water, voedsel — en in het bloed van vrijwel iedere Nederlander.

Waarom zijn PFAS gevaarlijk?

PFAS zijn niet acuut giftig — je wordt niet ziek van één glas water. Het risico zit in de langdurige, opstapelende blootstelling. De Europese voedselveiligheidsautoriteit EFSA en het RIVM brengen PFAS in verband met:

• Een verminderde werking van het immuunsysteem. Dit is het meest gevoelige effect en de basis van de huidige Europese grenswaarde: bij kinderen is een verminderde reactie op vaccinaties waargenomen bij hogere PFAS-waarden in het bloed.
• Verhoogd cholesterolgehalte in het bloed.
• Effecten op de lever en op het geboortegewicht van baby's.
• Kanker: het Internationaal Agentschap voor Kankeronderzoek (IARC) classificeerde PFOA in 2023 als kankerverwekkend voor de mens en PFOS als mogelijk kankerverwekkend.

De EFSA stelde in 2020 een tolereerbare wekelijkse inname (TWI) vast van 4,4 nanogram per kilogram lichaamsgewicht per week, voor de som van de vier belangrijkste PFAS (PFOA, PFOS, PFNA en PFHxS). Het RIVM concludeerde vervolgens dat Nederlanders via voedsel en drinkwater sámen méér binnenkrijgen dan die grenswaarde. Meer inname betekent niet dat iedereen ziek wordt — wel dat het gezondheidsrisico niet valt uit te sluiten en dat het verstandig is de blootstelling te verlagen waar dat kan. Uitgebreide informatie vind je bij het RIVM.

Verwacht je een kindje? Tijdens de zwangerschap verdienen PFAS en lood extra aandacht, omdat blootstelling doorwerkt naar het ongeboren kind. We schreven er een apart artikel over: Zwanger en kraanwater drinken? Dit moet je weten over PFAS en lood.

Hoe krijg je PFAS binnen?

De twee grootste bronnen voor Nederlanders zijn voedsel (vooral vis, fruit en eieren, en voedsel uit moestuinen nabij vervuilingsbronnen) en drinkwater. Daarnaast kan blootstelling plaatsvinden via huisstof en consumentenproducten. Aan de voedselkant is de invloed die je zelf hebt beperkt — gevarieerd eten is het belangrijkste advies. Drinkwater is de bron waar je als huishouden wél directe controle over hebt.

Hoe zit het met Nederlands kraanwater?

Nederlands kraanwater voldoet aan de wettelijke EU-norm (100 ng/L, som van 20 PFAS), maar de strengere gezondheidskundige richtwaarde van het RIVM (4,4 ng/L PFOA-equivalenten) wordt vooral bij drinkwater uit rivierwater regelmatig overschreden. De volledige cijfers per regio, inclusief bronnen, staan op onze pagina Hoeveel PFAS zit er in Nederlands kraanwater?

Wat kun je zelf doen?

• Eet gevarieerd — het standaardadvies van het RIVM om piekblootstelling via één voedselbron te beperken.
• Check je drinkwaterbron. Drinkwater uit grondwater bevat doorgaans minder PFAS dan drinkwater uit rivierwater; je waterbedrijf publiceert dit openbaar.
• Filter je drinkwater als je je blootstelling verder wilt verlagen. Let daarbij op één ding: kies een filter dat aantoonbaar op PFAS is getest volgens een erkend protocol zoals NSF/ANSI 53 — een algemene claim als "verwijdert chloor" zegt niets over PFAS. Hoe zo'n test werkt en wat onze eigen resultaten zijn (>98% PFOS, >96% PFOA bij een belasting van 70–250× Nederlands kraanwater), lees je op Hoe goed filtert AquaGlassFilter PFAS?
• Koken helpt niet. PFAS zijn juist ontworpen om hitte te weerstaan; koken verwijdert ze niet.

Veelgestelde vragen

Zijn PFAS verboden?

PFOA en PFOS zijn in Europa grotendeels verboden, en er loopt een Europees voorstel om vrijwel alle PFAS te beperken. Maar door hun persistentie blijven al uitgestoten PFAS nog decennia in het milieu aanwezig — een verbod lost de bestaande vervuiling niet op.

Heeft iedereen PFAS in zijn bloed?

Vrijwel iedereen, ja. Uit bloedonderzoek van het RIVM blijkt dat PFAS bij nagenoeg alle Nederlanders aantoonbaar zijn. De concentratie bouwt zich over jaren op en daalt maar langzaam.

Wat is het verschil tussen PFOA en PFOS?

Beide zijn langketenige PFAS. PFOA werd vooral gebruikt bij de productie van fluorpolymeren zoals teflon; PFOS zat onder meer in blusschuim en impregneermiddelen. PFOA is door het IARC geclassificeerd als kankerverwekkend voor de mens, PFOS als mogelijk kankerverwekkend.

Helpt een waterfilter tegen PFAS?

Alleen als het daar aantoonbaar op is getest. Actieve kool (zeker als geperst koolstofblok) en omgekeerde osmose kunnen PFAS effectief verminderen; een simpel smaakfilter niet per se. Vraag altijd naar testresultaten volgens een erkend protocol zoals NSF/ANSI 53.